W ramach niniejszego wpisu przedstawiam informację dotyczące pierwszej grupy osób uprawnionych do dziedziczenia ustawowego. Kolejne grupy osób uprawnione do spadku na skutek tej metody dziedziczenia wchodzą w grę dopiero wtedy, jeżeli nie ma osób uprawnionych do dziedziczenia w ramach niniejszej grupy. W kolejnych grupach do spadku dochodzą m.in. małżonek wraz z rodzicami spadkodawcy, małżonek wraz z rodzeństwem spadkodawcy; dziadkowie; pasierbowie, a na samym końcu skarb państwa.
Dzieci i małżonek dziedziczą spadek w pierwszej kolejności
W pierwszej kolejności do dziedziczenia ustawowego powołane są z ustawy dzieci spadkodawcy. Sformułowanie w pierwszej kolejności oznacza, iż dziedziczą one przed rodzicami, rodzeństwem, zstępnymi (dziećmi) rodzeństwa, dziadkami spadkodawcy, a na równi z małżonkiem spadkodawcy).
Pojęcie dziecka w kontekście dziedziczenia ustawowego
Dzieckiem spadkodawcy jest osoba, w której akcie urodzenia spadkodawca widnieje jako matka bądź ojciec. Obecnie polskie prawo spadkowe w kontekście dziedziczenia ustawowego traktuje jednakowo (na równi) wszystkie dzieci spadkodawcy – małżeńskie, pozamałżeńskie czy przysposobione (nieistotne jest czy pochodzenie dziecka zostało ustalone w drodze uznania czy też sądowego ustalenia macierzyństwa lub ojcostwa) – wszystkie dzieci dziedziczą jednakowo.
W przypadku dziedziczenia ustawowego dzieci nie ma znaczenia data otwarcia spadku – jednak jeśli po tej dacie ma miejsce ustalenie pochodzenia lub zaprzeczenie pochodzenia dziecka od osoby zmarłej czy ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa zmarłego, może mieć to istotny wpływ na treść postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku (decydować o wykluczenie z kręgu spadkobierców dziecka) – skuteczne zaprzeczenie ojcostwa bądź macierzyństwa, skuteczne unieważnienie uznania, skuteczne ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa – wyklucza z kręgu spadkobierców, a tym samym pozbawia dziedziczenia ustawowego.
W ramach dziedziczenia ustawowego dzieci dziedziczą wspólnie z małżonkiem
Dzieci i małżonek spadkodawcy dochodzą do dziedziczenia ustawowego w częściach równych. Jednakże część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku. Jeżeli spadek dziedziczą wyłącznie dzieci, to ich udziały w spadku ustala się w częściach równych, podział następuje według liczby dzieci (tzw. podział według liczby głów).
Zamiast dzieci spadkodawcy mogą dziedziczyć dalsi zstępni
Jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego dzieciom w częściach równych (tzw. podział według szczepów). Pochodzący od zmarłego dziecka spadkodawcy udział przechodzi na jego dzieci i dzielony jest według liczby dzieci zmarłego spadkobiercy. Zasadę tę stosuje się odpowiednio do dalszych zstępnych uprawnionych do dziedziczenia ustawowego. Zstępni zmarłego dziecka spadkodawcy dziedziczą tzw. prawem zastępstwa, wstępują w prawa, jakie przysługiwałyby ich zmarłemu wstępnemu.
Zasada podziału spadku pomiędzy dalszych zstępnych spadkodawcy dochodzących do dziedziczenia ustawowego będzie miała zastosowanie nie tylko w razie śmierci dziecka spadkodawcy przed otwarciem spadku, ale także w sytuacjach, w których jest ono traktowane tak, jakby nie dożyło chwili otwarcia spadku, a mianowicie w razie odrzucenia spadku, wydziedziczenia, zrzeczenia się dziedziczenia z wyłączeniem zstępnych zrzekającego się oraz uznania za niegodnego dziedziczenia.